مطالعات حسابداری و حسابرسی

مطالعات حسابداری و حسابرسی

ارائـه مدل خلق پول و سود موهومی در نظام بانکی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه مدیریت مالی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 گروه حسابداری، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران
3 گروه حسابداری، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
4 گروه حسابداری، دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین، ایران
10.22034/iaas.2026.244080
چکیده
این پژوهش با هدف بررسی نقش سودهای غیرواقعی بانکها در پویایی متغیرهایی همچون نقدینگی و سودآوری، و تبیین آثار آن بر سازوکار خلق پول در نظام بانکی ایران انجام شدهاست. نمونه آماری تحقیق شامل 12 بانک فعال در نظام بانکی ایران در دوره زمانی سالهای 1391 تا 1402 است. در این پژوهش، ابتدا با استفاده از مدل پانل خود رگرسیون برداری در قالب دو سناریوی تحلیلی (دادههای رسمی و تعدیلشده بر اساس نظر خبرگان)، روابط پویای بین سود موهومی (PP)، سودآوری (ROA) و نقدینگی (LIQ) بررسی شدهاست. در سناریوی اول، نتایج نشان داد که وقفههای اول و دوم متغیر سود موهومی بر سطح فعلی آن تأثیر مثبت و معنادار دارند (0.472 و 0.201). همچنین، نقدینگی در معادله PP ضریب منفی و معناداری دارد (0.145)، که نشانمیدهد افزایش نقدینگی واقعی میتواند سود موهومی را کاهش دهد. در سناریوی دوم (اصلاحشده با نظر خبرگان)، سهم تسهیلات غیرجاری پنهان شده در وامهای جاری بهطور میانگین 17.3 درصد برآورد شد. با اعمال این اصلاح، ضرایب وقفههای PP کاهش یافتند و اثر LIQ منفیتر شد (0.192)؛ که نشاندهنده کاهش پویایی سود موهومی و تقویت نقش نقدینگی در مهار آن است. پژوهش حاضر نشان داد که سودهای غیرواقعی نهتنها پایداری نقدینگی بانکها را تضعیف میکنند، بلکه در بلندمدت به افت سودآوری واقعی نیز منجر میشوند. اگر گزارشهای مالی بانکها از تحریف و حسابآرایی مبرا بود، بخش قابلتوجهی از نقدینگی ناسالم خلق نمیشد. لذا شفافیت مالی، اصلاح ساختار گزارشگری و اعمال نظارتهای هوشمندانه بر عملکرد بانکی، پیشنیاز تحقق ثبات پولی در اقتصاد ایران است.
کلیدواژه‌ها

1.       احمدی، حسن، توسکی، حامد. (1397). “اثر نوسانات کلان اقتصادی بر ریسک اعتباری بانک‌ها در ایران”. فصلنامه اقتصاد مالی، 20 (2)، 57-76.
2.       شهابی، محمدرضا، عباسی، زهرا، کریمی، سمانه. (1402). “تحلیل ناترازی بانکی و پیامدهای کلان آن در اقتصاد ایران”. پژوهش‌های اقتصادی ایران، 27 (1)، 1-26.
3.       عزیزی، محمدجواد، یوسفی، حسن، سلطانی، سعید. (1398). “تأثیر تسهیلات غیرجاری و حسابداری خلاق بر خلق سودهای موهوم در نظام بانکی ایران”. مطالعات حسابداری و حسابرسی، انجمن حسابداری ایران، 25 (3)، 85-104.
4.       کردبجه، علی‌اکبر، نوش‌آبادی، ابراهیم. (1390). “شناسایی و تحلیل عوامل مؤثر بر مطالبات معوق بانکی در ایران”. پژوهشنامه اقتصادی، 11 (2)، 129-153.
5.       کمیجانی، اکبر، دهقانی، مهدی، جلالی، حمیدرضا. (1397). “تحلیل نظری دیدگاه‌های خلق پول توسط بانک‌ها و پیامدهای آن بر سیاست پولی”. پژوهشنامه پولی و بانکی، 11 (39)، 1-30.
6.       محسن‌زاده کرمانی، علی. (1394). “تحلیل دلایل افزایش معوقات بانکی در ایران با تأکید بر ضعف نظارت بانکی”. فصلنامه سیاست‌های مالی و اقتصادی، 3 (9)، 45-66.
7.       مرادخانی، محمدرضا، عیسی‌زاده، مهدی، موسوی، امیر. (1396). “بررسی اثر ویژگی‌های بانکی و شاخص‌های کلان اقتصادی بر مطالبات غیرجاری بانک‌ها در ایران”. فصلنامه تحقیقات مالی، 19 (1)، 25-46.
8.       یعقوبی، امیر، رضایی، محمد، سیدی، فاطمه. (1400). “بررسی تأثیر ساختار تأمین مالی بر سودآوری و ارزش شرکت‌ها در ایران”. فصلنامه مالی و سرمایه‌گذاری، 34 (1)، 112-130.
9.       Abedifar, P., Fattahi, Y., Rahimi, A. (2018). “The impact of fee income on credit risk in banking”. Journal of Banking and Finance, 92, 145-160.
10.    Adrian, T., Erceg, C. J., Kolasa, M., Lindé, J., McLeod, R., Veyrune, R. M., Zabczyk, P. (2024). “New perspectives on quantitative easing and central bank capital policies”. IMF Working Paper, No. 2024/103.
11.    Akter, S., Roy, S. (2017). “The relationship between non-performing loans and profitability of banks in developing countries”. Asian Journal of Economics and Banking, 1 (2), 21-33.
12.    AlHarbi, A., Sbeiti, W., Ahmad, M. (2024). “Money supply, banking and economic growth: A cross country analysis”. International Journal of Economics and Financial Issues, 14 (2), 234-242.
13.    Androzick, M. (2019). “Non-interest income and bank performance: Evidence from Liechtenstein banks”. Financial Analysis Journal, 35 (4), 101-115.
14.    Cruez, D., Bernadette, L., Torres, P. (2021). “The effects of internal and macroeconomic factors on bank profitability: Evidence from 19 Eurozone countries”. International Journal of Economics and Business Research, 22 (2), 125-140.
15.    Douglas, A., Zhang, X., Miller, S. (2019). “The impact of liquidity regulations on bank failure rates: A policy analysis”. Journal of Financial Stability, 40, 234-245.
16.    Dong, S., Wang, W., Lee, C. (2021). “The effects of monetary policy on the profitability and liquidity of Vietnamese banks”. Asian Journal of Finance & Accounting, 13 (3), 309-323.
17.    Duan, J., New, M. (2020). “The role of liquidity in enhancing bank profitability: Evidence from the European banking sector”. Journal of Economics and Finance, 44 (2), 187-205.
18.    Hook, D. (2022). “Credit theory of money and its implications on economic policy”. Journal of Financial Economics, 124 (2), 230-250.
19.    Hang, W., Win, S. (2017). “Non-performing loans and bank profitability in emerging economies”. Journal of International Banking & Finance, 72, 45-58.
20.    Jang, H., Kim, J. (2015). “The effect of financial structure on bank lending during economic crises: Evidence from South Korea”. Journal of Banking Regulation, 16 (3), 276-290.
21.    Khalfaoui, H., Derbali, A. (2021). “Money creation process, banking performance and economic policy uncertainty: Evidence from Tunisian listed banks”. International Journal of Social Economics, 48 (8), 1175-1190.
22.    Khalaf, A., Benali, K., Moussawi, M. (2024). “The effect of income from loans on bank profitability in the MENA region”. International Journal of Finance & Economics, 29 (1), 140-155.
23.    Khan, M., Ahmed, S., Shah, R. (2020). “Operational efficiency and its impact on non-performing loans and bank profitability”. Asian Economic Policy Review, 15 (1), 103-118.
24.    Le Coz, V., Benzaquen, M., Challet, D. (2024). “A minimal model of money creation under regulatory constraints”. arXiv preprint, arXiv:2410.18145.
25.    Pinheiro, M. R., Pinheiro, M. J. (2025). “Money as a tensor”. arXiv preprint, arXiv:2504.06286.
26.    Sila, S., Aydin, G., Koc, M. (2019). “Non-performing loans and their impact on banking profitability: Evidence from high public debt countries”. Financial Markets, Institutions & Instruments, 28 (4), 305-324.
27.    Sanjo, R., Yadav, K., Kumar, S. (2021). “The macroeconomic determinants of non-performing loans in Nepalese banks”. South Asian Journal of Economic Studies, 9 (2), 78-94.
28.    Saklin, R., Lee, S., Park, J. (2024). “The role of market-based financial structures and non-interest income in bank performance”. Journal of Financial Economics, 42 (1), 70-85.
29.    Werner, R. A. (2014). “Can banks individually create money out of nothing? —The theories and the empirical evidence”. International Review of Financial Analysis, 36, 1-19.
30.    Xiong, W., Wang, L., Lu, H. (2017). “Modeling money creation by banks: Evidence from agent-based modeling”. Journal of Economic Dynamics and Control, 75, 60-74.
Zine Elabidine, M., Madi, S. (2024). “The digital financial revolution: How digital currencies and e-banking are reshaping the foundations of the economic system 2025”. International Journal of Economic Perspectives, 18 (11), 2069-