مطالعات حسابداری و حسابرسی

مطالعات حسابداری و حسابرسی

بررسی کارایی رویکرد های رگرسیون و یادگیری عمیق برای کشف تقلب صورت‌ های مالی با تمرکز بر بعد توجیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
گروه حسابداری، واحد تهران جنوب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22034/iaas.2025.241390
چکیده
هدف: در دنیای کسب و کار امروز، بسیاری از شرکت‌ها از سوءاستفاده‌های مالی در امان نیستند. تقلب مالی می‌تواند زیان‌های مالی و کاهش اعتبار شرکت‌ها را به همراه داشته باشد و اعتماد مشتریان را کاهش دهد. این روند جهانی همه را به جستجوی راه‌های پیشگیری از تقلب واداشته است. بدین منظور، هدف از پژوهش حاضر شناسایی عوامل مؤثّر بر عملکرد حسابرسی داخلی با استفاده از تکنیک‌های جدید یادگیری عمیق جهت رتبه‌بندی عوامل کشف تقلب صورت‌های مالی است.
روش: قلمرو مکانی این تحقیق شامل شرکت‌های معاملاتی در بورس اوراق بهادار تهران و قلمرو زمانی آن شامل سال‌های 1391 تا 1400 (تقویم شمسی) است. برای جمع‌آوری داده‌های مورد نیاز برای این تحقیق، از روش‌های کتابخانه‌ای استفاده شد. در بخش بررسی عوامل تأثیرگذار بر عملکرد حسابرسی داخلی، از روش تحلیل رگرسیون استفاده شد. سپس در بخش بعدی نیز از روش‌های یادگیری عمیق و شبکه‌های عصبی مصنوعی برای بررسی استفاده گردید.
یافته‌ها: نتایج نشان داد که در مقایسه با نتایج رگرسیون، مدل‌های یادگیری عمیق و شبکه عصبی مصنوعی برای پارامتر توجیه در شاخص ضریب تعیین و خطای میانگین مربعات بهتر عمل کردند. همچنین، یافته‌ها نشان داد که عملکرد مدل‌های یادگیری عمیق بهتر از شبکه عصبی مصنوعی بوده است.
نتیجه‌گیری: به‌کارگیری تکنیک‌های یادگیری عمیق روشی کارآمد و ارزشمند برای شناسایی عوامل مؤثر بر عملکرد حسابرسی داخلی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر در کشف تقلب در صورت‌های مالی است. این پژوهش با تمرکز ویژه بر بُعد «توجیه» از مثلث تقلب، خلأ موجود در ادبیات را پوشش داده و با بهره‌گیری از مدل‌های یادگیری عمیق، امکان شناسایی الگوهای پیچیده و روابط غیرخطی را فراهم کرده است؛ موضوعی که موجب ارتقاء دقت در تشخیص تقلب‌های مالی می‌شود.
کلیدواژه‌ها

1.       امیرمعزی، حسین؛ پورآقاجان، عباسعلی و جعفری، علی. (1403). "کشف تقلب صورتهای مالی: قیاس توانایی مدل‏های مبتنی بر متغیرهای حسابداری". دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 13(52)، 173-188.
2.       برزگری خانقاه، جمال و جمالی، زهرا. (1395). "پیش‌بینی بازده سهام با استفاده از نسبت‌های مالی؛ کنکاشی در پژوهش‌های اخیر". حسابداری و منافع اجتماعی، 6(2)، 71-92.
3.       بهارمقدم، مهدی و جوکار، حسین. (1397). "اثر تعدیل‌کنندگی کیفیت حسابرسی بر تمایلات سرمایهگذاران در قیمت‌گذاری سهام". مطالعات تجربی حسابداری مالی، 15(57)، 123-146.
4.       بهارمقدم، مهدی و جوکار، حسین. (1397). "سازوکار تحلیل تمایلات سرمایه‌گذاران و اطلاعات حسابداری بر قیمت بازار سهام". پژوهش‌های کاربردی در گزارشگری مالی، 7(12)، 171-202.
5.       بهرامی، آسو ، نوروش؛ ایرج ، راد؛ عباس و محمد ملقرنی، عطااله . (1400). تقلب در صورت‌های مالی و تکنیک‌های نوین مورد استفاده جهت کشف آن. مطالعات حسابداری و حسابرسی، انجمن حسابداری و حسابرسی، 10(38), 105-118.
6.       پارسایی، منا؛ فرجی، امید و موفق، سمیرا. (1400). "تاثیر ریسک و زیان بر تقاضا برای کیفیت حسابرسی". حسابداری و منافع اجتماعی، 11(4)، 25-54.
7.       حاجیان، نجمه؛ داغانی، رضا و موسیوند، رضا. (۱۳۹۶). "تاثیر ساختار مالکیت و عملکرد شرکت بر مدیریت سود شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران". نشریه تحلیل مالی، ۱(۱)، ۶۵-۸۹.
8.       حساس یگانه، یحیی و علوی طبری، سیدحسین. (1382). "رابطه بین منابع صرف شده بر روی حسابرسی داخلی و مخارج حسابرسی مستقل". مطالعات حسابداری، 1(4)، 72-96.
9.       خدامی‌پور، احمد؛ امینی، میثم و هوشمند زعفرانیه، رحمت‌الله. (1391)، "بررسی تأثیر الزامات افشای معاملات با اشخاص وابسته بر مدیریت سود". فصلنامه پژوهش حسابداری، 2(2)، 87-69.
10.    داداشی، ایمان؛ کردمنجیری، سجاد و برادران، مریم. (۱۳۹۷). "تاثیر ساختار حسابرسی داخلی بر احتمال تقلب در صورت های مالی شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران". دانش حسابرسی، 18(70)، 159-178.
11.    رحمانی، علی و بشیری‌منش، نازنین. (1393). "مروری بر ادبیات افشای اطلاعات در ایران". حسابداری و منافع اجتماعی، 4(4)، 35-68.
12.    رحیمیان، نظام‌الدین و توکل‌نیا، اسماعیل. (1391). "نقش حسابرسی داخلی در کیفیت سیستم کنترل داخلی". حسابرس، 4(59)، 104-113.
13.    رسولی‌پرشکوه، سجاد؛ حاجی‌هاشمی ورنوسفادرانی، منصوره و شهری، مریم. (1401). "رابطه کیفیت حسابرسی، ثبات و هدف مالی با امکان تقلب در صورتهای مالی". رویکردهای پژوهشی نوین در مدیریت و حسابداری، 6(84)، 1913-1895.
14.    روزبهانی، فاطمه؛ بنی‌مهد، بهمن و مرادزاده، مهدی. (1396). "رابطه میان دستکاری سود و گزارش غیرمقبول حسابرسی". دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 6(23)، 145-154.
15.    ستایش، محمدحسین و صالحی‌نیا، محسن. (1394). "تاثیر ساختار مالکیت و ساختار سرمایه بر جریان های نقدی آزاد. پژوهش‌های حسابداری مالی و حسابرسی". پژوهشنامه حسابداری مالی و حسابرسی، 7(25)، 15-32.
16.    سرهنگی، حجت و جلالی فراهانی، عباس. (1393). "بررسی تأثیر ساختار مالکیت بر پایداری سود شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران". تحقیقات حسابداری و حسابرسی، انجمن حسابداری ایران، 6(24)، 118-133.
17.    صفری‌گرایلی، مهدی؛ رضایی پیته‌نوئی، یاسر و نوروزی، محمد. (1396). "ارائه مدلی برای تبیین اثربخشی کمیته حسابرسی و محتوای ارزشی اطلاعات حسابداری". دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 6(24)، 1-11.
18.    عباسی، ابراهیم و فهیمی، محبوبه . (1399). مدل تشخیص تقلب در اظهارنامه های مالی با استفاده از ابزار نسبت های مالی. مطالعات حسابداری و حسابرسی، 9(36)، 99-122.
19.    عربی، مهدی و حسن‌پور، شیوا. (1393)،"رابطه بین ویژگیهای هیات مدیره و زمان بندی گزارشگری مالی"، دانش حسابداری مالی، 1(3)، 107-124.
20.    فرج‌زاده دهکردی، حسن و حیدری، ناهید. (1396). "بررسی رابطه توانایی مدیریت با حق‌الزحمه و اظهارنظر حسابرسی پیرامون تداوم فعالیت". پژوهش‌های تجربی حسابداری، 6(23)، 221-239.
21.    کاظمی، توحید و پیری، پرویز. (1401). "پیش‌بینی طرح تقلب در گزارشگری مالی با استفاده از رویکرد یادگیری ماشین در فضای چند کلاسه". پژوهش‌های تجربی حسابداری، 12(4)، 255-280.
22.    کامرانی، حسین و عابدینی، بیژن. (1401). "تدوین مدل کشف تقلب صورت‌های مالی با استفاده از روش‌های شبکه عصبی مصنوعی و ماشین بردار پشتیبان در شرکت‌های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادر تهران". دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 11(41)، 285-314.
23.    کریمی فر، ابوطالب؛ دارابی، رویا و حمیدیان، محسن . (1403). "بررسی عملکرد رویکردهای رگرسیون و یادگیری عمیق برای کشف تقلب صورت‌های مالی با تمرکز بر ابعاد فشار/ انگیزه و فرصت". پژوهش‌های تجربی حسابداری. https://jera.alzahra.ac.ir/article_8266.html
24.    کولیوند، عباس؛ حسنی، محمد و متین‌فرد، مهران. (1402). "ارائه مدل توسعه‌یافته پیش‌بینی تقلب با تمرکز بر مؤلفه‌های کیفیت گزارشگری مالی و کیفیت حسابرسی در شرکت‌های تولیدی". پیشرفت‌های حسابداری، 15(1)، 259-287.
25.    گرد، عزیز؛ وقفی، حسام و فکوری، محسن. (1393). "بررسی رابطه بین معیارهای اهرم مالی (ساختار سرمایه) و معیارهای ارزیابی عملکرد". حسابداری و منافع اجتماعی، 4(4)، 1-18
26.    مشکی‌میاوقی، مهدی و هاشمی‌سعادت، مریم. (1394). "بررسی رابطه حاکمیت شرکتی با احتمال وقوع ورشکستگی در شرکت های پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران". حسابداری و منافع اجتماعی، 5(2)، 37-58.
27.    معصومی، جواد؛ نیکومرام، هاشم و طالب‌نیا، قدرت‌الله. (1399). "شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر کشف تقلب صورت‌های مالی با استفاده از فرآیند سلسله مراتبی". دانش حسابداری و حسابرسی مدیریت، 9(35)، 1-20.
28.    موسوی‌شیری، سیدمحمود؛ یزدانی، مهدیه و میرزایی، مهین. (1399). "عملکرد حسابرسان در جلسات توفان فکری تقلب: تکنیک گروه اسمی و تعاملی". مطالعات تجربی حسابداری مالی، 17(68), 67-95.
29.    یزدانی، بهزاد؛ لشگری، زهرا و محمدی‌نوده، فاضل. (1401). "نقش ویژگی‌های حسابرس در کاهش ریسک تقلب گزارشگری مالی". پژوهش‌های تجربی حسابداری، 12(44)، 27-46.
30.    Abbott, L. J., Daugherty, B., Parker, S., & Peters, G. F. (2016). "Internal audit quality and financial reporting quality: The joint importance of independence and competence". Journal of Accounting Research, 54(1), 3-40.
31.    Boyle, D. M., DeZoort, F. T., & Hermanson, D. R. (2015). "The effect of alternative fraud model use on auditors’ fraud risk judgments". Journal of Accounting and Public Policy, 34(6), 578-596.
32.    Brown, J. O., Hays, J., & Stuebs Jr, M. T. (2016). "Modeling accountant whistleblowing intentions: Applying the theory of planned behavior and the fraud triangle". Accounting and the Public Interest, 16(1), 28-56.
33.    Campa, D., Quagli, A., & Ramassa, P. (2023). "The roles and interplay of enforcers and auditors in the context of accounting fraud: a review of the accounting literature". Journal of Accounting Literature, 47(5), 151-183.
34.    Choi, J. H., & Gipper, B. (2024). "Fraudulent financial reporting and the consequences for employees". Journal of Accounting and Economics, 101673.
35.    DeFond, M., & Zhang, J. (2014). "A review of archival auditing research". Journal of accounting and economics, 58(2-3), 275-326.
36.    Ich, N. (2015). "The impact of audit committee characteristics on the implementation of internal audit recommendations". Journal of International Accounting, Auditing and Taxation, 24, 61-71.
37.    Kassem, R. (2024). "External auditors’ use and perceptions of fraud factors in assessing fraudulent financial reporting risk (FFRR): Implications for audit policy and practice". Security Journal, 37(3), 875-902.
38.    Kim, N., Ha, K. J., Park, N. W., Cho, J., Hong, S., & Lee, Y. W. (2019). "A comparison between major artificial intelligence models for crop yield prediction: Case study of the midwestern United States, 2006–2015". ISPRS International Journal of Geo-Information, 8(5), 240.
39.    Lin, S., Pizzini, M., Vargus, M., & Bardhan, I. R. (2011). "The role of the internal audit function in the disclosure of material weaknesses". The Accounting Review, 86(1), 287-323.
40.    Mandal, A. (2023). "Preventing financial statement fraud in the corporate sector: insights from auditors". Journal of Financial Reporting and Accounting, 23(1), 56-80.
41.    Maulidi, A., Shonhadji, N., Sari, R. P., Nuswantara, D. A., & Widuri, R. (2022). "Are female CFOs more ethical to the occurrences of financial reporting fraud? Theoretical and empirical evidence from cross-listed firms in the US". Journal of Financial Crime, 30(5), 1342-1366.
42.    Nahri Aghdam Ghalejoogh, J., Rezaei, N., Aghdam Mazarae, Y., & Abdi, R. (2024). "Detecting financial fraud using machine learning techniques". International Journal of Nonlinear Analysis and Applications, 15(1), 199-214.
43.    Nemati, Z., Mohammadi, A., Bayat, A., & Mirzaei, A. (2025). "Fraud Prediction in Financial Statements through Comparative Analysis of Data Mining Methods". International Journal of Finance & Managerial Accounting, 10(38), 151-166.
44.    Rani, H., Ariel, M., & Charles, A. (2011). "Auditors Fees and Audit Quality". Managerial Auditing Journal, 22(8), 761–786.
45.    Rezaee, Z., & Riley, R. (2011). Financial Statement Fraud Defined (Vol. 196). John Wiley & Sons.
46.    Sargiacomo, M., Everett, J., Ianni, L., & D'Andreamatteo, A. (2024). "Auditing for fraud and corruption: A public-interest-based definition and analysis". The British Accounting Review, 56(2), 101355.
Ziraideh, M. A. A. Z., & Fadzil, F. (2015). "The impact of audit committee characteristics on firm performance: Evidence from Jordan". Scholar Journal of