انجمن حسابداری ایران مدیر مسئول و سردبیر: دکتر علی ثقفی مدیریت مجله و دبیرکل انجمن: ناصر پرتوی همکار اجرایی: مریم اصغرزاده بدر مطالعات حسابداری و حسابرسی 22520864 15 57 2026 03 21 A Model of Money Creation and Phantom Profit in the Iranian Banking System ارائـه مدل خلق پول و سود موهومی در نظام بانکی ایران 81 102 244080 10.22034/iaas.2026.244080 FA نیما شهبازی گروه مدیریت مالی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران عبداله پاکدل مغانلو گروه حسابداری، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران محمدجواد شیخ گروه حسابداری، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران عباسعلی دریائی گروه حسابداری، دانشگاه بین المللی امام خمینی، قزوین، ایران 0000-0002-7290-5701 Journal Article 2025 05 25 This study aims to examine the role of unreal bank profits in the dynamics of key variables such as liquidity and profitability, and to explain their implications for the mechanism of money creation in the Iranian banking system. The research sample includes 12 active banks, covering the period from 2012 to 2023. Using a panel vector autoregression model, the study investigates the dynamic relationships among phantom profit, return on assets, and liquidity across two analytical scenarios: (1) based on official reported data, and (2) adjusted data informed by expert opinion. In the first scenario, results revealed, first and second lags of phantom profit having a significant positive effect on its current level (0.472 and 0.201, respectively). Furthermore, liquidity had a significant negative coefficient (−0.145) in the PP equation, indicating that increased real liquidity can suppress phantom profits. In the second scenario the hidden share of non-performing loans misclassified as performing was estimated at an average of 17.3%. After adjusting for this distortion, the coefficients of PP lags decreased and the negative effect of LIQ intensified (−0.192), indicating reduced momentum of phantom profits and a stronger restraining role for liquidity. This study clearly demonstrates that unreal profits not only undermine banking system liquidity but also erode long-term profitability. In the absence of financial reporting distortions and accounting manipulations, a considerable portion of unhealthy liquidity would not be generated. Therefore, financial transparency, structural reform in reporting practices, and intelligent supervisory mechanisms are essential prerequisites for achieving monetary stability in Iran’s economy. <span lang="FA">این پژوهش با هدف بررسی نقش سودهای غیرواقعی بانک</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">ها در پویایی متغیرهایی همچون نقدینگی و سودآوری، و تبیین آثار آن بر سازوکار خلق پول در نظام بانکی ایران انجام شده</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">است. نمونه آماری تحقیق شامل 12 بانک فعال در نظام بانکی ایران در دوره زمانی سال</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">های 1391 تا 1402 است. در این پژوهش، ابتدا با استفاده از مدل پانل خود رگرسیون برداری</span> <span lang="FA">در قالب دو سناریوی تحلیلی (داده</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">های رسمی و تعدیل</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">شده بر اساس نظر خبرگان)، روابط پویای بین سود موهومی (</span><span dir="LTR">PP</span><span lang="FA">)، سودآوری (</span><span dir="LTR">ROA</span><span lang="FA">) و نقدینگی</span> <span lang="FA">(</span><span dir="LTR">LIQ</span><span lang="FA">)</span> <span lang="FA">بررسی شده</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">است. در سناریوی اول، نتایج نشان داد که وقفه</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">های اول و دوم متغیر سود موهومی بر سطح فعلی</span> <span lang="FA">آن</span> <span lang="FA">تأثیر مثبت و معنادار دارند (0.472 و 0.201). همچنین، نقدینگی در معادله</span><span dir="LTR"> PP </span><span lang="FA">ضریب منفی و معناداری دارد (</span><span lang="FA">−</span><span lang="FA">0.145)، که نشان</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">می</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">دهد افزایش نقدینگی واقعی می</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">تواند سود موهومی را کاهش دهد. در سناریوی دوم (اصلاح</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">شده با نظر خبرگان)، سهم تسهیلات غیرجاری پنهان شده در وام</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">های جاری به</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">طور میانگین 17.3 درصد برآورد شد. با اعمال این اصلاح، ضرایب وقفه</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">های</span><span dir="LTR"> PP </span><span lang="FA">کاهش یافتند و اثر</span><span dir="LTR"> LIQ </span><span lang="FA">منفی</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">تر شد (</span><span lang="FA">−</span><span lang="FA">0.192)؛ که نشان</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">دهنده کاهش پویایی سود موهومی و تقویت نقش نقدینگی در مهار آن است</span><span dir="LTR">.</span><span lang="FA"> پژوهش حاضر نشان داد که سودهای غیرواقعی نه</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">تنها پایداری نقدینگی بانک</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">ها را تضعیف می</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">کنند، بلکه در بلندمدت به افت سودآوری واقعی نیز منجر می</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">شوند. اگر گزارش</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">های مالی بانک</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">ها از تحریف و حساب</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">آرایی مبرا بود، بخش قابل</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">توجهی از نقدینگی ناسالم خلق نمی</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">شد. لذا شفافیت مالی، اصلاح ساختار گزارشگری و اعمال نظارت</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">های هوشمندانه بر عملکرد بانکی، پیش</span><span dir="LTR" lang="IT">‌</span><span lang="FA">نیاز تحقق ثبات پولی در اقتصاد ایران است.</span> https://www.iaaaas.com/article_244080_89a1b5aa8aa023c76dfa6e4c70884e27.pdf